Om het even?

Deze week zag ik een interessant bericht over het leren wat een oneven getal is. Interessant omdat het een mooie illustratie is van hoe vorm niet voldoende is voor goed onderwijs. In deze blog daarom een analyse van specifiek dit voorbeeld.

Het voorbeeld

Het voorbeeld dat ik hier analyseer is een LinkedIn bericht van René Kneyber. Het begint wervend: ‘Leg concepten uit met een NPPPN-reeks!’. Het bericht gaat over het werk van Craig Barton die volgens Kneyber ‘als niemand anders in staat [is] om wetenschappelijk onderzoek te vertalen naar de kleine praktijk.’ Het gaat hier om het gebruik van non-voorbeelden (N – negative) en voorbeelden (P – positive). In een filmpje wordt de NPPPN reeks uitgewerkt voor oneven getallen: 56, 57 (een klein verschil, alleen het laatste cijfer), 684.201 (groter, bijna alle cijfers even), 7.539 en 7.530. Het filmpje eindigt met de kern: ‘oneven = het laatste cijfer is 1, 3, 5, 7, 9’.

Inhoudelijk bezwaar

Als je op deze manier het begrip van oneven getallen introduceert dan mag je verwachten dat de leerlingen daarna kunnen aangeven of een geheel getal even of oneven is. Missie geslaagd zou je dus kunnen zeggen. Maar, de vraag is of leerlingen op deze manier geleerd hebben wat er echt toe doet bij het begrip oneven. Dat het laatste cijfer een 1, 3, 5, 7 of 9 is, is een kenmerk van oneven getal. Het geeft echter weinig inzicht in waarom je even en oneven getallen van elkaar wilt scheiden. Er wordt geleerd dat alleen het laatste cijfer er toe doet, maar waarom dat zo is leren leerlingen hier niet van. De vraag stellen waarom bij een oneven en even getal alleen naar het laatste cijfer wordt gekeken is met deze aanpak zelfs niet mogelijk, omdat dit als een onderdeel van een soort van definitie al gegevens is.

Je kunt de begrippen even en oneven ook heel anders benaderen. Bijvoorbeeld door natuurlijke getallen te delen door 2 en te leren dat die deling soms netjes uitkomt en soms een rest 1 oplevert. Dat is al best bijzonder, want waarom komt er bijvoorbeeld niet een andere rest dan 0 of 1 uit? Vanuit die observatie kun je even en oneven definiëren om vervolgens allerlei eigenschappen van die getallen te verkennen. Je kunt dan bijvoorbeeld ontdekken dat 10 deelbaar is door 2 en dat dat ervoor zorgt dat je alleen naar het laatste cijfer hoeft te kijken. Dan maak je op een vrij intuïtieve manier gebruik van de distributieve eigenschap. Je leert dus veel meer dan het herkennen van een even of oneven getal. Juist begrijpen waar het in de kern om gaat bij even en oneven helpt later in de leerlijn als je die termen gaat gebruiken. Bijvoorbeeld om te begrijpen waarom het antwoord een even getal is als je met een even getal vermenigvuldigt en waarom je niet weet of het antwoord even of oneven is als je een willekeurig getal met een oneven getal vermenigvuldigt. (NB: we gaan hier uit van de gehele getallen). En later helpt het begrijpen waarom een oneven macht wél negatief kan worden maar een even macht niet.

In het filmpje James Nottingham’s Learning Challenge (Learning Pit) animation geeft Nottingham een voorbeeld van hoe hij leerlingen heeft laten nadenken over de begrippen even en oneven (vanaf 4:30 tot en met 7:30, let op er komt een stukje theorie tussendoor). Het is zeer de moeite waard om te bekijken en het verschil te ervaren met het voorbeeld van Kneyber/Barton. Kijk je het hele filmpje dan zie je ook dat Nottingham het verschil tussen een ‘fact’ en een ‘concept’ uitlegt. Dat verschil lijkt erg op wat ik hier beschrijf. In het voorbeeld van Kneyber/Barton wordt het kenmerk van oneven getallen neergelegd als een ‘feit’, en daarmee blijft het heel kaal en geeft het geen ruimte tot verder nadenken. In mijn eigen voorbeeld en ook dat van Nottingham gaat het om een oneven getal als een concept. Daar komt veel meer bij kijken.

Vorm en inhoud

Voorbeelden en non-voorbeelden gebruiken om een bepaald concept te verduidelijken is een oude, beproefde techniek. Je vindt het onder andere terug in het werk van Joop van Dormolen uit de jaren 70. Een techniek dus waar allerlei wetenschappelijk onderzoek naar is gedaan. Waarom dan toch bezwaren tegen een concrete uitwerking van dit principe; van deze didactische aanpak. De kern zit hem in de inhoud. Dat je een bepaalde bewezen didactische vorm gebruikt garandeert niet dat je goed onderwijs geeft. Als de inhoud niet klopt, of als de didactische vorm niet past bij de inhoud, dan gaat je aanpak mank.

Dit voorbeeld legt een probleem met denken in ‘evidence’ bloot. Of het nu gaat om evidence based of evidence informed, het wetenschappelijk onderzoek waarop het onderwijs in deze stromingen wordt gebaseerd zegt over het algemeen iets over vorm en weinig tot niets over inhoud. Dat terwijl de inhoud er toe doet om goed onderwijs te verzorgen. Hier zitten twee kanten aan: de manier waarop uit een wetenschappelijk experiment conclusies getrokken worden en hoe we wetenschappelijk onderzoek toepassen. In het wetenschappelijk onderzoek waar de evidence uit voortkomt is waarschijnlijk een goede combinatie gekozen tussen inhoud en vorm. Dan werkt het. De onderzoeksvraag bepaalt mede de conclusies die getrokken worden. Het heeft te maken met de afbakening van je onderzoek. Als alleen de vorm in de onderzoeksvraag voorkomt dan wordt de conclusie alleen getrokken op basis van vormkenmerken en niet op kenmerken van de vakinhoudelijke aanpak. Je kunt je afvragen of de conclusies van dit soort onderzoek dus wel specifiek genoeg zijn over de omstandigheden waarin de aanpak daadwerkelijk tot goede resultaten leidt.

Tegelijkertijd ligt het probleem ook aan de kant van het gebruiken van wetenschappelijke resultaten. Daarbij zou je altijd terug moeten naar de bron, het wetenschappelijk onderzoek. Als je het experiment goed bekijkt kun je daar zelf ook de inhoudskenmerken uit destilleren en in ieder geval kijken of dat overeenkomt met jouw situatie. Dat kan ook als het wetenschappelijke artikel zelf dat niet expliciet doet.

In ieder geval laat dit voorbeeld ons weer zien dat een aanpak die uit wetenschappelijk onderzoek voortkomt niet zomaar toepasbaar is voor álle soorten leerdoelen en álle soorten vakinhouden. In plaats van de vorm van een dergelijk aanpak zomaar over te nemen, is het meestal veel waardevoller om te begrijpen waarom en hoe een bepaalde aanpak werkt. Met die kennis op zak kun je namelijk veel beter bepalen hoe en wanneer je de aanpak in de klas het beste in kunt zetten.

Beeld van het vak en doelen

Voor dat laatste is het dan heel belangrijk om helder voor ogen te hebben welk doel je met je onderwijs wilt bereiken. Zeg je doel, dan moet je ook een helder beeld hebben van het vak. Als je namelijk het voorbeeld van Kneyber/Barton vergelijkt met mijn voorbeeld of het voorbeeld van Nothingham dan valt op dat er een ander doel nagestreefd wordt dat nauw samenhangt met het beeld van de wiskunde. Zoals gezegd is de eerste aanpak prima geschikt als je leerlingen wilt laten aanwijzen welke de even en welke de oneven getallen zijn, tenminste als je ze alleen gehele getallen aanbiedt. (Het gaat bijvoorbeeld mis als je vraagt of 45,37 even of oneven is.) Vanuit vakdidactisch perspectief is dit een vrij plat doel. Het leert leerlingen immers weinig over het concept oneven. In de andere beschreven aanpakken is juist dat conceptueel begrip een doel, passend bij bijvoorbeeld de kerndoelen die op het punt van introductie staan.

Het doel om alleen de even en oneven getallen aan te kunnen wijzen past bij een beeld van wiskunde dat door wiskundige en filosoof William Byers ook wel logisch-deductief wordt genoemd. Byers laat zien dat dit slecht één kant van de wiskunde is en betoogt dat je met alleen dit perspectief niet de ware kracht van wiskunde kunt gebruiken. Hij voegt daarom een tweede perspectief toe: ambigu-metaforisch. Om een volledig beeld van wiskunde te hebben, heb je beide perspectieven nodig (zie ook deze post).

Toch wordt er in de LinkedIn post een ander doel genoemd: “Start eerst met een non-voorbeeld, daarna drie positieve voorbeelden en daarna weer een non-voorbeeld. De bedoeling daarvan is om niet alleen de grenzen van een concept duidelijk te maken, maar ook meteen alle misvattingen weg te nemen. Dit leidt tot diep begrip, wat weer een goed fundament is voor de volgende stap in het instructieproces.”. Wat hierin meespeelt is dat de termen concept en (conceptueel) begrip niet altijd gelijk gebruikt worden in vakdidactische of meer onderwijskundige literatuur. Het valt mij op dat concept in het schrijven over onderwijs steeds vaker een zelfstandig naamwoord is waar een soort woordenboek definitie van wordt gegeven die leerlingen letterlijk moeten kennen. Conceptueel begrip wordt dan vaak vertaald als het kunnen toepassen van die definitie. Dit is een wezenlijk andere betekenis dan die in de vakdidactische literatuur. Overigens is het ook met de voorbeelden en non-voorbeelden mogelijk om conceptueel begrip in de vakdidactisch zin te bewerkstelligen. Dat in het voorbeeld een plat doel wordt bereikt ligt aan de invulling die is gekozen en niet zozeer de techniek.

Hoe komt het dat de uitwerking toch vrij plat wordt, terwijl er in woord wordt gezegd dat conceptueel begrip het doel is? Een mechanisme dat daarvoor kan zorgen is de zogenaamde answer getting; dit is een gerichtheid van onderwijs op het geven van correcte antwoorden op de standaard vragen waarmee we de leerlijn toetsen. Het voorbeeld van de Kneyber/Barton is hier denk ik een voorbeeld van. Phil Daro geeft hier in zijn lezing een aantal duidelijke internationale voorbeelden van. Hij laat heel mooi het verschil in onderwijs zien. Wil je voorbeelden uit het Nederlandse onderwijs dan vind je die in het artikel Shortcomings of mathematics
education reform in the Netherlands: a paradigm case?
dat ik schreef met Koeno Gravemeijer, Jean-Marie Kraemer en Irene van Stiphout. In dit artikel leggen we de resultaten van het promotieonderzoek van Kraemer, Van Stiphout en mijzelf naast elkaar en zoeken we naar een onderliggend, gezamenlijk mechanisme. We laten we zien dat answer-getting een verklaring zou kunnen zijn voor de resultaten in elk van deze drie onderzoeken.

Conclusie

Het voorbeeld illustreert dat je voorzichtig moet zijn met het gebruiken van bepaalde didactische vormen. Ze kunnen goed werken als ze goed zijn afgestemd op doel en inhoud. Met alleen vorm en slechte inhoud, kun je geen goed onderwijs verzorgen. Wat goed onderwijs is, wordt mede bepaald door het beeld van het vak en de daaruit voortvloeiende doelen voor je onderwijs. Om bepaalde technieken goed toe te passen helpt het als je begrijpt waarom een bepaalde techniek werkt en hoe je die het beste toe kunt passen.

Contact

Heb je vragen? Stuur dan een mail naar info@bruin-muurling.nl.